Hartbees, is ’n hartbees, is ’n hartbees? Nee

Lang bene, ’n lang gesig, indrukwekkende horings en ’n vermoë om vinnig oor die veld te beweeg – die hartbees is maklik om uit te ken. Hierdie bekende wildsbok se storie begin egter miljoene jare gelede en strek oor groot dele van Afrika.

 

Daar was al verskeie teorieë oor die bok se naam “hartbeest”. Daar is eers geglo dit verwys na die vorm van sy horings. Vandag word algemeen aanvaar dat naam waarskynlik van die ou Nederlandse woord hertebeest af kom. Dit verwys na ’n “hertdier”. Vroeë Nederlandse setlaars het waarskynlik ’n ooreenkoms tussen die hartbees en herte raakgesien.

Die eerste keer wat die naam hartbeest in geskrifte verskyn was in 1660. Jan van Riebeeck het in die Daghregister van Jan van Riebeeck geskryf: “Meester Pieter ein hart-beest geschooten hadde” – oftewel dat Meester Pieter (van Meerhoff) ’n hartbees geskiet het.

’n Ander bekende naam is kongoni, ’n Swahili-woord wat veral met Coke se hartbees geassosieer word.

MILJOENE JARE SE EVOLUSIE

Hartbeeste het volgens die beskikbare evolusionêre geskiedenis sowat 4,4 miljoen jaar gelede ontstaan, tydens opeenvolgende periodes van aardverwarming in geïsoleerde dele van Oos-Afrika.

Van daar af het hulle oor ander dele van Afrika versprei. Hartebeeste het sowat 500 000 jaar gelede in noordelike en suidelike stamlyne verdeel.

Die noordelike groep het later verder verdeel toe reënwoude uitgebrei en savannas ingekrimp het. Geografiese versperrings, waaronder die Groot Skeurvallei, het ook ’n rol gespeel.

Dit het uiteindelik tot die ontwikkeling van verskillende vorms van hartbeeste gelei.

HOE HERKEN JY ’N HARTBEES?

Alhoewel die verskillende vorms van hartbeeste van mekaar verskil, deel hulle ’n paar opvallende eienskappe:

• Rooierige pels, met variasies in merke en kleur.
• ’n Ligter agterkwart.
• Lang bene wat hulle uitstekende hardlopers maak.
• ’n Kenmerkende lang gesig en rug wat skerp na agter afloop.
• Albei geslagte het horings.
• Die horings verskil aansienlik in vorm, grootte en kurwe tussen die verskillende subspesies.
• Hartbeeste kan hul horings ook as verdediging teen roofdiere gebruik.

Die verskille tussen bulle en koeie is oor die algemeen relatief klein. By Swayne se hartbees is die bulle egter sowat 8% swaarder as die koeie.

 

Daar is agt subspesies wat deur sommige taksonome selfs as aparte spesies beskou word. Hul verspreidingsgebiede en bewaringstatus verskil aansienlik.

1. Bubal – of noordelike hartbees

Alcelaphus buselaphus buselaphus

• Voorheen wyd versprei in Noord-Afrika.
• Sandkleurig met min tot geen gesigsmerke.
• Die laaste bekende individu is in 1925 in Algerië geskiet.
• Word as uitgestorwe beskou.
• Rowland Ward-rekord: 39,4 cm.

2. Westelike hartbees

Alcelaphus buselaphus major

• Lig sandbruin met ’n kenmerkende wit streep tussen die oë.
• Kom histories oor groot dele van Wes-Afrika voor.
• Klein bevolkings bestaan steeds in verskeie beskermde gebiede.
• Horings vorm van voor af ’n U-vorm.
• Rowland Ward-rekord: 69,9 cm.

3. Rooihartbees

Alcelaphus buselaphus caama

Dit is die plaaslike hartbees wat Suid-Afrikaanse jagters goed ken.

• Swart voorkop met ’n ligte band tussen die oë.
• Histories versprei vanaf suidelike Angola tot die Suid-Kaap en noord tot in die Vrystaat.
• Wyd hervestig en tans nie as bedreig beskou nie.
• Het die langste horings van die hartbeeste.
• Rowland Ward-rekord: 74,9 cm.

4. Lichtenstein se hartbees

Alcelaphus buselaphus lichtensteinii

• Rooibruin met ’n witterige kruis.
• Sowat 23% swaarder as die rooihartbees.
• Kom hoofsaaklik in die Miombo-bosveld van suid-sentraal-Afrika voor.
• Groot getalle word onder meer in Tanzanië en Zambië aangetref.
• Rowland Ward-rekord: 61,9 cm.

5. Tora-hartbees

Alcelaphus buselaphus tora

• Donker rooibruin met geelwit agterbene en pens.
• Histories in Ethiopië en Eritrea aangetref.
• Word as kritiek bedreig beskou en het moontlik reeds uitgesterf.
• Onbevestigde waarnemings bestaan steeds.
• Rowland Ward-rekord: 58,1 cm.

6. Lelwel-hartbees

Alcelaphus buselaphus lelwel

• Rooibruin met donker strepe aan die voorbene.
• Versprei van die Tsjadmeer deur dele van Oos-Afrika.
• Bevolkings het in sommige beskermde gebiede toegeneem, maar in ander afgeneem.
• Rowland Ward-rekord: 70,2 cm.

7. Coke se hartbees

Alcelaphus buselaphus cokii

Ook bekend as die kongoni.

• Geelbruin met ’n korter voorkop en langer stert.
• Kom hoofsaaklik in Kenia en noordwestelike Tanzanië voor.
  • Sowat 70% van die bevolking word in ’n handvol beskermde gebiede aangetref.
  • Rowland Ward-rekord: 61,0 cm.
  8. Swayne se hartbees

  Alcelaphus buselaphus swaynei

  • Sjokoladebruin met klein wit kolletjies.
  • Het voorheen oor dele van Somalië en Ethiopië voorgekom.
  • Het in Somalië teen 1930 verdwyn weens onder meer runderpes en oorbeweiding.
  • In 2008 is die bevolking op slegs sowat 600 geraam.
  • Teen 2021 het dit tot ongeveer 1 528 toegeneem.
  • Word steeds as kritiek bedreig beskou.
  • Rowland Ward-rekord: 52,7 cm.

  WAT VAN DIE KRUISINGS?

  Hartbeeste kan ook met mekaar kruis, wat interessante vorms tot gevolg het.

  Kenia Hoogland-hartbees, ook bekend as Jackson se hartbees, is ’n kruising tussen Lelwel- en Coke se hartbees. Dit is ligter van kleur en groter as Coke se hartbees en kom tans net in die Lambwevallei in suidwestelike Kenia voor.

  Neumann se hartbees is ’n kruising tussen Lelwel- en Swayne se hartbees. Dit is goudbruin, met langer horings as Swayne se hartbees, en word in ’n klein gebied in Ethiopië aangetref.

  EN AS JY HOM WIL JAG?

  Vir die jagter is die rooihartbees ’n bekende en gewilde vlaktewil. Dit is ’n sterk, geharde wildsbok wat vinnig kan hardloop en dikwels op oop grasvlaktes aangetref word. Daarom kan ’n hartbeesjag ’n interessante uitdaging wees, veral wanneer die jagter ’n goeie bul met sterk horings probeer nader. Die dier se uitstekende sig en spoed beteken dat ’n noukeurige bekruiping en goeie skootplasing belangrik is.

  Met sy kenmerkende horings en rooibruin kleur bly ’n goeie hartbeesbul ook ’n besondere trofee vir die jagter.

  (Artikel saamgestel uit inligting in die artikel ‘Afrika se hartbeeste’ deur J. DU P. BOTHMA, SA Jagter/Hunter, September-Oktober 2025)